Didamangisa

Evrenin varolusunu incelemek amaci ile yapilacak olan büyük deney
icin CERN (Avrupa Nükleer Arastirma Merkezi) geri sayima basladi.
Aslinda baslik biraz yanlis oldu. Cünkü sayim büyük patlama (big
bang) icin degil, büyük patlamanin kücük boyutu icin basladi.

Öncelikle Cern hakkinda bir kac bilgi vermek istiyorum. CERN dünyanin
en büyük fizik nükleer arastirma merkezidir ve iki ülkenin, yani
Isvicre ve Fransa sinirlarinin yaklasik 100 m altindadir.Large Hadron
Collider (LHC) `Büyük Hadron Carpıstiricisi’ icin büyük bölümü Fransa
topraklarinin altinda 27 kilometrelik cember tünel kazildi.
Tünellerin icine yerlestirilen celik borunun ici, yine CERN’de
gelistirilen güclü elektromiknatislarla kaplandi. Bu miknatislarla
olusturulan manyetik alan, boru hattinin icindeki kücük caplı bir
kanalda ters yönlerden harekete gecirilecek protonlarin belirlenen
yörüngede yol almasini ve belirlenen noktalarda carpismasini
saglayacak. Carpisma noktalarindaki verilerin bilgisayara
aktarilabilmesi icin, `mutlak sifir’ sayilan -273 Calvin derecenin 2
derece üstünde (-271 Calvin derece) ’süper iletken’ haline gelen özel
kablolar geliştirildi. Protonların yol alacağı kalan kanalin, 140 bin
ton sıvılastirilmis helyum gazıyla sogutulmasi islemine de başlandi.

Her ne kadar fizik arastirma merkezi denilsede sadece fizikle ilgii
konulari ele aldigi büyük bir yanilgi olur. Bize WWW (world wide
web) hediye eden ve html nin kodlarini bulan birimdir. Bu birime
bunlar yetmemis GRID i icad etmislerdir.

Daha detayli bilgi ve videolar Cern adresinde.

Gelelim korkutan deneye. Deney en basit sekli ile atomlar
carpistirilarak büyük patlamanin kücük seklinin gözlemlenmesi
seklinde anlatilabilinir. Bu deney icin milyarlar harcanmis ve
binlerce insan 12 ay boyunca calismis. Deney sonrasinda
aciklanamayan ‘higgs parcacigi’ ve ‘karanlik madde’ nin gün isigina
cikmasi bekleniyor. Büyük bir radyasyon olusacagi icin fizikciler
deneyin yapildigi yere aylar sonra girebilecek ve deney esnasinda
kaydedilen verileri incelemeye baslayacak. Saniyede 40 milyon
fotografin cekilmesi planlaniyor. Verilerin kaydedildigi CD ler
türkiyenin aralarinda bulundugu 14 ülkede okutulacak.

Bu deney bir cok alani ve kisilei de yakindan ilgileniyor.

Tibbi ilgilendiriyor, cünkü deney sonrasi hala kullanilan MR’in daha
gelismis sekli bulunabilir ve kanser hücreleri daha olusum
asamasindayken tespit edilebilinir ve en erkeninden teshis
konulabilir.

Felsefeyi, Teoloji, Kelam gibi bilimleri ilgilendiriliyor, cünkü t+1
mi, t=0 mi, yoksa t-1 mi sorusunun cevabinin bulunmasi umut ediliyor.

Yazarlari, Yönetmenleri ilgilendiriyor, cünkü bu konudan sayisiz
hikaye cikar. Öyle zannediyorum ki ilk örnegide Dan Brown teskil
etmistir, deney ve Cern ‘Melekler ve Seytanlar’ isimli kitabina konu
yapmistir ve filmi de cekilmeye baslanmistir, cekimler bitmiste
olabilir. Da Vinci nin sifresinden sonra güzel bir kriminal film daha
seyircelerle bulusmak üzere.

Siyaseti, politikayi bizleri ilgilendiriyor, cünkü Türkiye sadece
gözlemci olarak katiliyor yani tam üyeligimiz de henüz onaylanmadi ve
artik vakit kaybedilmemelidir. 14 Nisan da bir anlasma imzalancakti
ama o anlasmaya ne oldu hicbir fikrim yok, bu aralar basin AKP
davasina yogunlasti bizide bilgisiz birakti. Gözlemci olarak katilan
ekiptede de beyin göcünün ilk örnek isimleri Roberto Saban ve Samim
Erhan da var.

Komploculari ilgilendiriyor; cünkü ispartada ki ucak faciasinda
hayatini kaybeden bilim insanlari da Cern de calismis ve ATLAS deneyi
icin katkida bulunmuslardir.

Ama en cok da felaket tellalcilerini ilgilendiriyor; cünkü “aman
deneyde terslik olur, karadelik cikar, hüp diye bizi yutar” “kiyamet
kopacak” gibi seyleri yaymak egelnceli olabilir. Yanilmiyorsam anti-
Cern adi altinda gruplasmalar olmus, eylemler yapilmisti.

Velhasili cok konusulacak deneye az kaldi.

Hamis 1; Dan Brown tarafinda yazilan kitabin orjinal adi; ‘Angels and
Demons’. Almanca versiyonu ‘Illuminati’ dir.

Hamis 2; http://microcosm.web.cern.ch/microcosm/LHCGame/LHCGame.html
bu sitede gayet hos, deneyin en basite indirgenmis seklini
bulabiliriz.

Kutlu Dudu